Dava Şartı Arabuluculuk Hangi Davalarda Zorunlu?

Dava şartı arabuluculuk; kanunun saydığı uyuşmazlıklarda mahkemeye gitmeden önce arabulucuya başvurmayı zorunlu kılan kuraldır. Bugün bu kural iş, ticari para alacakları, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti, komşu hakkı ve tarımsal üretim sözleşmesi uyuşmazlıklarında uygulanır. Arabulucuya başvurmadan açılan dava, esasına girilmeden dava şartı yokluğundan usulden reddedilir. Aşağıdaki liste, 30.09.2026 itibarıyla yürürlükteki kanun metinlerine göre hazırlanmıştır.

Uyuşmazlığınızın kapsamda olup olmadığını birkaç soruyla görmek için arabuluculuk zorunlu mu aracını kullanabilirsiniz. Aşağıda ise her başlığın kanuni dayanağını ve istisnalarını bulacaksınız.

Genel çerçeve: 6325 sayılı Kanun m.18/A

Dava şartı, mahkemenin davanın esasını inceleyebilmesi için bulunması gereken koşuldur. Arabuluculuğun dava şartı olup olmadığını ilgili özel kanun belirler. Sürecin nasıl işleyeceği ise genel olarak Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) m.18/A’da düzenlenir. Bu maddeye göre:

• Başvuru, uyuşmazlığın konusuna göre yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır (m.18/A-4).
• Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren kural olarak üç hafta içinde sonuçlandırır. Bu süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir (m.18/A-9). Özel kanunlardaki farklı süreler saklıdır.
• Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur, hak düşürücü süre işlemez (m.18/A-15).
• Özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif çözüm yoluna başvurma zorunluluğu varsa ya da taraflar arasında tahkim sözleşmesi bulunuyorsa, dava şartı arabuluculuk hükümleri uygulanmaz (m.18/A-18).

Zorunlu arabuluculuk listesi ve dayanakları

Uyuşmazlık	Kanuni dayanak	Arabulucunun süresi
İşçi ve işveren alacakları, işe iade	7036 s. Kanun m.3	3 hafta + en çok 1 hafta
Konusu para olan ticari davalar	TTK m.5/A	6 hafta + en çok 2 hafta
Tüketici mahkemesindeki uyuşmazlıklar	6502 s. Kanun m.73/A	3 hafta + en çok 1 hafta
Kira ilişkisi	HUAK m.18/B-1(a)	3 hafta + en çok 1 hafta
Paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi	HUAK m.18/B-1(b)	3 hafta + en çok 1 hafta
Kat mülkiyeti	HUAK m.18/B-1(c)	3 hafta + en çok 1 hafta
Komşu hakkı	HUAK m.18/B-1(ç)	3 hafta + en çok 1 hafta
Tarımsal üretim sözleşmesi	5488 s. Kanun m.13/e	2 hafta + en çok 1 hafta

1. İş uyuşmazlıkları (7036 s. Kanun m.3)

Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepleri kapsamdadır. 2023’teki değişiklikle bu alacaklara ilişkin itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da eklenmiştir.

İstisna: İş kazası veya meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davaları kapsam dışındadır (m.3/3). Başvuru yeri de diğer uyuşmazlıklardan farklıdır: karşı tarafın yerleşim yeri veya işin yapıldığı yer. İşçinin gözünden adım adım süreç için işçilik alacaklarında zorunlu arabuluculuk yazımıza bakabilirsiniz.

2. Ticari uyuşmazlıklar (TTK m.5/A)

TTK m.4’te ve diğer kanunlarda sayılan ticari davalardan, konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları kapsamdadır. Örneğin fatura alacağı, ticari satıştan doğan bedel veya sözleşmeye aykırılık tazminatı.

Kapsam dışında kalanlar: Konusu para olmayan ticari davalar zorunlu arabuluculuğa tabi değildir. Örneğin genel kurul kararının iptali, marka hakkına tecavüzün tespiti veya bir sözleşmenin feshinin tespiti gibi. Tek bir dava hem para hem de başka bir talep içeriyorsa, para talebi bakımından ayrıca değerlendirme gerekir. Şirketler açısından uygulamaya dönük notlar firmalar için arabuluculuk yazımızda yer alıyor.

3. Tüketici uyuşmazlıkları (6502 s. Kanun m.73/A)

Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Burada önce tüketici hakem heyeti ile mahkeme arasındaki ayrımı yapmak gerekir. Kanunda belirlenen parasal sınırın altındaki uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetine başvurmak zorunludur. Bu sınırın üzerindekiler için ise hakem heyetine başvurulamaz (m.68). Sınır her yıl yeniden değerleme oranında artırılır ve takvim yılı başından itibaren uygulanır.

Aşağıdaki hâllerde tüketici uyuşmazlığında arabuluculuk zorunlu değildir (m.73/A-1):

• tüketici hakem heyetinin görevine giren uyuşmazlıklar,
• tüketici hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar,
• tüketici örgütleri, ilgili kamu kurumları ve Bakanlığın genel olarak tüketicileri ilgilendiren hâllerde açtığı davalar (m.73/6),
• seri üretilen ayıplı malın üretiminin veya satışının durdurulması ve toplatılmasına ilişkin davalar (m.74),
• tüketici işlemi niteliğindeki, taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar.

Tüketici için iki koruyucu kural da vardır. İlk toplantıya katılmamanın yargılama gideri yaptırımı tüketici aleyhine uygulanmaz (m.73/A-2). Kanunda sayılan hâllerde tüketicinin ödemesi gereken arabuluculuk ücreti, iki saatlik tutarı geçmemek üzere Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır (m.73/A-3).

4. Kira uyuşmazlıkları (HUAK m.18/B-1-a)

Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar 1.9.2023’ten bu yana dava şartı arabuluculuğa tabidir. Kira alacağı, kira bedelinin tespiti, tahliye ve depozito iadesi gibi talepler bu kapsamda değerlendirilir.

İstisna: Kiralanan taşınmazların İcra ve İflas Kanunu’na göre ilamsız icra yoluyla tahliyesi bu kuralın dışındadır. Kira hukukunun genel çerçevesi için kira hukuku yazımıza bakabilirsiniz.

5. Paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi (HUAK m.18/B-1-b)

Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar kapsamdadır. Paydaşlar arasında satış veya aynen taksim yoluyla ortaklığın sona erdirilmesi istenen davalar bu başlığa girer. Mirasçılar arasındaki paylaşma sorunları için miras paylaşımı yazımıza bakabilirsiniz.

6. Kat mülkiyeti (HUAK m.18/B-1-c)

634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu’ndan kaynaklanan uyuşmazlıklar kapsamdadır. Aidat ve ortak gider borçları, ortak alanların kullanımı ve yönetim kararlarından doğan uyuşmazlıklar örnek verilebilir.

7. Komşu hakkı (HUAK m.18/B-1-ç)

Komşuluk ilişkisinden, örneğin taşan su, gürültü, ağaç dalları veya komşu taşınmazın kullanımından doğan uyuşmazlıklar kapsamdadır.

HUAK m.18/B kapsamındaki dört başlıkta (kira dahil) anlaşma belgesinin icra edilebilirliği için mahkemeden şerh alınması zorunludur. Taşınmazla ilgili anlaşmalarda şerh taşınmazın bulunduğu yer, diğerlerinde arabulucunun görev yaptığı yer sulh hukuk mahkemesinden alınır (m.18/B-3).

8. Tarımsal üretim sözleşmesi (5488 s. Kanun m.13/e)

Sözleşmeli tarım kapsamında yapılan tarımsal üretim sözleşmelerinden doğan davalarda arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Arabulucu başvuruyu iki hafta içinde sonuçlandırır; süre zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir. Bu uyuşmazlıklarda öncelikle sözleşmeli üretim eğitimi almış arabulucular görevlendirilir. Kural, 1.9.2023’ten sonra açılan davalarda uygulanır (5488 s. Kanun geçici m.5).

Liste dışında kalan uyuşmazlıklar

Yukarıdaki başlıklara girmeyen bir uyuşmazlıkta dava doğrudan açılabilir. Bu durumda da taraflar isterse ihtiyari arabuluculuk yoluna gidebilir. Sık sorulan bazı örnekler:

• Boşanma ve aile hukuku davaları: Dava şartı arabuluculuk yoktur. Aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir (HUAK m.1/2).
• Trafik kazası ve diğer haksız fiil tazminatları: Genel olarak dava şartı değildir. Taraflardan birinin tacir olması ve davanın ticari dava sayılması hâlinde TTK m.5/A ayrıca değerlendirilmelidir.
• İş kazası tazminatı: Kanunla açıkça kapsam dışı bırakılmıştır.
• İcra takibi: Takip bir dava değildir. Kural olarak takip başlatmak için arabulucuya gitmek gerekmez. Ancak itiraz üzerine açılacak itirazın iptali davası iş ve ticari alacaklarda kapsamdadır.
• İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz talepleri: Dava açılmadan önce istenebilir. Bu kararlardan sonra kanunda öngörülen dava açma süresi, arabuluculuk süreci boyunca işlemez (HUAK m.18/A-16).

“Usulden ret” ne demektir?

Arabulucuya başvurmadan dava açıldığı anlaşılırsa mahkeme herhangi bir işlem yapmadan, dava dilekçesini karşı tarafa bile tebliğ etmeden davayı dava şartı yokluğundan usulden reddeder (HUAK m.18/A-2). Usulden ret, mahkemenin talebin haklı olup olmadığını hiç incelemediği anlamına gelir. Hak kaybolmaz, ancak:

• yapılan harç ve giderler genel olarak davacının üzerinde kalır,
• önce arabulucuya başvurulup sonra yeniden dava açılması gerekir,
• bu arada işlemeye devam eden zamanaşımı veya hak düşürücü süreler risk oluşturabilir.

Arabulucuya başvurulmuş ama son tutanak dilekçeye eklenmemişse durum farklıdır. Mahkeme, tutanağın bir haftalık kesin süre içinde sunulmasını ister. Sunulmazsa dava yine usulden reddedilir.

Dikkat: İşe iade talebinde arabulucuya başvuru süresi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir aydır ve hak düşürücü niteliktedir. Doğrudan dava açılıp usulden ret kararı verilirse, kesinleşen ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir (İş Kanunu m.20).

Örnek durum (temsilidir): Bir ev sahibi, kiracısının üç aylık kira borcu için doğrudan sulh hukuk mahkemesinde alacak davası açıyor. Mahkeme, kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıkta arabulucuya başvurulmadığını tespit ederek davayı usulden reddediyor. Ev sahibinin önündeki seçenekler, arabuluculuk bürosuna başvurmak ya da şartları varsa ilamsız icra yoluyla takip başlatmaktır. İlamsız icra yoluyla tahliye, dava şartı arabuluculuğun dışında kalır.

Liste değişebilir mi?

Evet. Dava şartı arabuluculuk kapsamı 2018’den bu yana birkaç kez genişletildi. Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti, komşu hakkı ve tarımsal üretim sözleşmesi uyuşmazlıklarında zorunluluk, 1.9.2023’ten itibaren uygulanmaya başladı. 31.07.2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 7589 sayılı Kanun, yukarıdaki listeye yeni bir uyuşmazlık türü eklememiştir. Başvuru yapmadan önce güncel metni kontrol etmek ve süreç hakkında arabuluculuk sayfamıza bakmak yararlı olur. Anlaşma sağlanamazsa izlenecek yol arabuluculukta anlaşma sağlanamazsa ne olur yazımızda anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

1.9.2023’ten önce açılmış kira davaları için de arabuluculuk gerekir mi?

Hayır. Kanun, kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarına ilişkin dava şartını, yürürlüğe girdiği tarihte ilk derece, istinaf ve temyiz aşamasında görülmekte olan davalara uygulamaz (HUAK geçici m.3). Bu tarihten sonra açılan davalarda ise arabuluculuk şarttır.

Dava şartı arabuluculukta arabulucuyu kendim seçebilir miyim?

Kural olarak arabulucu, adalet komisyonuna bildirilen listeden büro tarafından belirlenir. Taraflar listede yer alan bir arabulucu üzerinde anlaşırsa o kişi görevlendirilir. İhtiyari arabuluculukta ise taraflar arabulucuyu serbestçe seçer.

Ticari bir alacak için icra takibine itiraz edildi; arabulucuya gitmem gerekir mi?

Evet. Konusu para olan ticari davalarda itirazın iptali davası da TTK m.5/A kapsamındadır. Bu yüzden itirazın iptali davası açılmadan önce arabulucuya başvurulmalıdır. Arabuluculuk süresi boyunca zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.

Ortak bir taşınmazın satışı için arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Evet. Taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi uyuşmazlıklarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. Anlaşma sağlanırsa, anlaşma belgesine taşınmazın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir.